Nhiều du khách từng tin rằng những nghệ nhân Ấn Độ có thể dùng tiếng kèn để khiến rắn hổ mang vươn mình, uốn lượn như đang nhảy múa. Tuy nhiên, phía sau màn trình diễn kỳ bí này lại là sự kết hợp giữa phản ứng phòng vệ của loài rắn, chuyển động thị giác và kỹ thuật biểu diễn được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Hình ảnh nghệ sĩ đường phố Ấn Độ ngồi bên chiếc giỏ mây, thổi cây kèn pungi trong khi một con rắn hổ mang từ từ vươn cao đã trở thành biểu tượng quen thuộc trong phim ảnh và các chương trình du lịch. Khung cảnh ấy dễ khiến người xem nghĩ rằng âm nhạc có khả năng thôi miên hoặc điều khiển loài vật máu lạnh.
Sự thật lại nằm ở những chuyển động ngay trước mắt con rắn. Người biểu diễn sử dụng cây kèn như một đạo cụ, đồng thời tận dụng đặc điểm sinh học và phản ứng bản năng của con vật để tạo nên màn trình diễn mà khán giả tưởng như một điệu múa.
Rắn không phản ứng với giai điệu như con người
Cây kèn pungi xuất hiện xuyên suốt màn biểu diễn, nhưng tiếng nhạc không phải yếu tố khiến con rắn vươn cao và lắc đầu qua lại.
Rắn không có tai ngoài, ống tai hay màng nhĩ như con người và nhiều loài động vật khác. Khả năng tiếp nhận âm thanh trong không khí của chúng rất hạn chế. Thay vào đó, rắn có thể cảm nhận các rung động cơ học truyền qua mặt đất thông qua hệ thống xương hàm và da bụng.
Vì vậy, những âm thanh phát ra từ pungi không phải một dạng “bùa chú” khiến rắn say mê hay buồn ngủ. Cây kèn chủ yếu đóng vai trò tạo âm thanh nền, thu hút người qua đường và tăng vẻ bí ẩn cho màn trình diễn.
Vì sao rắn hổ mang vươn cao như đang múa?
Khi nắp giỏ mây được mở, ánh sáng chiếu vào cùng sự xuất hiện của một vật thể chuyển động ngay phía trước khiến con rắn rơi vào trạng thái cảnh giác.
Theo bản năng sinh tồn, rắn ngẩng cao đầu để quan sát mối đe dọa và chuẩn bị phản ứng nếu cảm thấy bị xâm phạm. Với rắn hổ mang, tư thế vươn cao và bành rộng phần cổ vì thế mang tính phòng thủ hơn là một điệu múa.
Con vật liên tục theo dõi xung quanh để tìm cơ hội tự vệ hoặc trốn thoát. Người nghệ sĩ hiểu rõ phản ứng này nên duy trì một khoảng cách nhất định với con rắn trong quá trình biểu diễn.
Đây cũng là lúc chuyển động của cây kèn phát huy tác dụng.
Cây kèn trở thành mục tiêu để con rắn theo dõi
Không nghe tiếng kèn theo cách con người cảm nhận không có nghĩa rắn không chú ý đến người biểu diễn. Loài vật này nhạy với chuyển động và những thay đổi diễn ra trong không gian trước mặt.
Người nghệ nhân liên tục đưa cây kèn qua lại trước tầm mắt con rắn. Con vật tập trung theo dõi đầu cây kèn như một vật thể đang chuyển động và cần được quan sát sát sao.
Khi cây kèn dịch chuyển sang một hướng, đầu rắn cũng thay đổi theo. Nhịp đưa tay của người biểu diễn và chuyển động của con vật từ đó tạo thành sự đồng bộ khiến khán giả dễ tưởng rằng rắn đang nhảy theo tiếng nhạc.
Thực chất, con rắn đang trong trạng thái cảnh giác và theo dõi vật thể trước mặt.
Pungi góp phần tạo nên màn trình diễn bí ẩn
Pungi là loại kèn truyền thống thường được chế tác thủ công từ quả bầu khô, kết hợp các chi tiết trang trí sặc sỡ. Hình dáng đặc trưng của nhạc cụ cùng cách người biểu diễn liên tục đưa qua lại trước mặt con rắn trở thành một phần quan trọng của màn trình diễn.
Trong một số màn biểu diễn truyền thống, nghệ nhân còn giẫm nhẹ chân hoặc gõ nhịp xuống mặt đất để tạo rung động. Những chấn động này có thể được con rắn cảm nhận, khiến nó tiếp tục tập trung vào khu vực phát sinh tín hiệu.
Sự kết hợp giữa chuyển động trước mắt, rung động nền và không gian chật hẹp của chiếc giỏ tạo nên một màn biểu diễn đặc trưng. Từ bên ngoài, tất cả diễn ra nhịp nhàng như một điệu múa.
Phía sau hình ảnh người thổi kèn điều khiển rắn không chỉ có kỹ thuật biểu diễn. Loài rắn, đặc biệt là rắn hổ mang, còn có vị trí riêng trong văn hóa và truyền thuyết Ấn Độ.
Trong truyền thuyết Ấn Độ và kinh sách đạo Hindu, rắn hổ mang Naga gắn liền với các vị thần tối cao như thần Shiva và được xem là biểu tượng của sự bảo hộ.
Nghề biểu diễn với rắn từng là sinh kế quan trọng của nhiều cộng đồng du mục. Những người này đồng thời lưu giữ các kỹ năng thuần dưỡng động vật được truyền qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, các quy định bảo vệ động vật hoang dã đã hạn chế nhiều hoạt động biểu diễn đường phố nhằm bảo đảm phúc lợi cho loài vật. Dù vậy, hình ảnh nghệ nhân thổi pungi bên chiếc giỏ mây và con rắn hổ mang vươn cao vẫn tồn tại trong ký ức về văn hóa đường phố Ấn Độ.
