Chỉ một cú vuốt màn hình, hàng chục video ngắn liên tiếp xuất hiện. Theo các chuyên gia, thói quen lướt video ngắn trong thời gian dài không chỉ khiến nhiều người trẻ mất ngủ mà còn làm giảm khả năng tập trung, ngại đọc, ngại suy nghĩ sâu và hình thành hiện tượng được gọi là "não bỏng ngô".
Không ít người trẻ hiện dành hàng giờ mỗi ngày để xem các video ngắn trên mạng xã hội. Sự tiện lợi và liên tục của những nội dung được thuật toán đề xuất khiến việc dừng lại trở nên khó khăn hơn, kéo theo nhiều thay đổi trong thói quen sinh hoạt và khả năng tập trung.
Là người trực tiếp giảng dạy sinh viên, bà Lê Nghĩa, giảng viên kỹ năng mềm Trường Cao đẳng FPT Polytechnic Thanh Hóa, cho biết bà từng khảo sát thói quen sinh hoạt của học viên và bất ngờ khi gần như cả lớp đều đi ngủ rất muộn. Có sinh viên chơi game, có người lướt video ngắn đến 3 giờ sáng, thậm chí 4-5 giờ sáng mới ngủ rồi ngủ một mạch đến trưa.
Hệ quả xuất hiện ngay trên lớp học. Nhiều sinh viên luôn trong trạng thái thiếu ngủ, mất năng lượng, khó tập trung, tiếp thu bài chậm và kết quả học tập sa sút. Theo bà Lê Nghĩa, khi liên tục tiếp xúc với các kích thích nhanh từ video ngắn, game hay nội dung do thuật toán đề xuất, não bộ không còn đủ thời gian phục hồi, hệ thần kinh luôn ở trạng thái bị kích thích. Lâu dần, nhiều người mất hứng thú với việc học, ngại giao tiếp và ít muốn trải nghiệm cuộc sống ngoài đời thực.
Theo bà, vấn đề không nằm ở bản thân video ngắn hay mạng xã hội mà ở cách con người sử dụng công nghệ. Khi để thuật toán quyết định mình xem gì, dành bao nhiêu thời gian trước màn hình và tiếp nhận những nội dung nào, khả năng tập trung và tư duy độc lập có thể bị ảnh hưởng.
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của các nền tảng video ngắn, thuật ngữ "não bỏng ngô" (Popcorn Brain) được nhắc đến nhiều hơn để mô tả tình trạng con người khó duy trì sự tập trung, luôn muốn tìm kiếm những kích thích mới và thiếu kiên nhẫn với các nội dung dài.
Bà Hoàng Thị Thanh Hằng, Phó Viện trưởng Viện Phát triển Khoa học Công nghệ và Giáo dục, cho biết khái niệm này đã được đề cập từ năm 2011 nhưng chỉ thực sự được quan tâm trở lại khi các nền tảng video ngắn phát triển mạnh. Theo bà, não bộ có khả năng thích nghi rất nhanh. Khi mỗi ngày tiếp nhận hàng trăm video chỉ kéo dài vài chục giây, não sẽ dần quen với nhịp độ đó và liên tục đòi hỏi những kích thích mới.
Từ thực tế đào tạo, bà Hằng cho biết nhiều người trẻ rất nhanh trong việc cập nhật xu hướng nhưng lại thiếu kiên trì khi phải nghiên cứu chuyên sâu. Họ có thể dành hàng giờ xem video về AI, marketing hoặc làm phim, nhưng gặp khó khăn khi đọc một cuốn sách hay tài liệu chuyên môn dài trước khi bắt tay vào công việc. Theo bà, video ngắn giúp người xem "biết" rất nhanh, nhưng để tạo ra năng lực cạnh tranh thực sự vẫn cần quá trình hiểu, phân tích, thực hành và kiên trì.
Ở góc độ y khoa, TS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, Trưởng khoa Nội thần kinh, Bệnh viện Quân y 175, nhấn mạnh "não bỏng ngô" không phải là bệnh hay chẩn đoán y khoa, mà là thuật ngữ do nhà nghiên cứu David Levy đưa ra năm 2011 để mô tả trạng thái tâm trí bị cuốn vào các kích thích liên tục từ thiết bị điện tử.
Theo bác sĩ, nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy việc xem video ngắn kéo dài có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung thông qua ba cơ chế chính: hệ thống phần thưởng dopamine liên tục được kích hoạt, não bộ bị quá tải bởi lượng thông tin dồn dập và xu hướng tư duy phân tích suy giảm. Một nghiên cứu công bố năm 2024 cũng ghi nhận việc tiếp xúc với video ngắn có thể làm giảm khả năng tư duy phân tích và khiến con người xử lý thông tin theo trực giác nhiều hơn.
Ngoài ra, tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2025 trên 71 nghiên cứu với gần 93.000 người tham gia cho thấy việc sử dụng video ngắn có liên quan đến sự suy giảm chức năng nhận thức, trong đó khả năng chú ý và kiểm soát hành vi là hai lĩnh vực chịu ảnh hưởng rõ nhất. Tuy vậy, bác sĩ lưu ý đây mới là mối liên quan đang tiếp tục được nghiên cứu, chưa thể quy kết mọi vấn đề trong học tập hay công việc đều bắt nguồn từ video ngắn.
Theo bác sĩ Nghĩa, nếu thường xuyên khó tập trung, luôn muốn cầm điện thoại, hay quên, dễ nóng nảy, thiếu kiên nhẫn, kèm theo mỏi mắt, đau đầu, ngủ kém hoặc mệt mỏi kéo dài, người trẻ nên xem lại thói quen sử dụng thiết bị số. Một nghiên cứu năm 2025 cho thấy chỉ cần ngừng truy cập internet trên điện thoại trong 14 ngày đã giúp cải thiện rõ rệt khả năng tập trung, sức khỏe tinh thần và cảm giác hạnh phúc. Vì vậy, không nhất thiết phải từ bỏ hoàn toàn điện thoại, nhưng việc giảm thời gian sử dụng và xây dựng những thói quen lành mạnh hơn có thể mang lại lợi ích đáng kể.
(Nguồn: PTA)
